Bijna antroposoof, maar dan aan het denken gegaan

Onlangs vroeg iemand me hoe ik ooit op het idee was gekomen mijn kinderen aan een antroposofische school, beter bekend als steiner- of vrijeschool, toe te vertrouwen. Ik had geen idee. Er was ook geen geschikte andere school in de buurt. Op het eerste zicht had ook niemand in ons gezin een predispositie om luchtkastelen te bouwen of kroegfilosoof te worden.

Antroposofen lijken een voorkeur te hebben voor iemand die ‘geen idee’ heeft. Binnen de kortste keren was ik opvoeder annex bestuurslid op de school waar mijn kinderen schoolliepen. Met enige verwondering en net niet genoeg scepsis om argwaan te wekken, betrad ik dus de wereld van antroposofenopperhoofd Rudolf Steiner (1861-1925), die bij nader inzien uit niet meer bestond dan een oeverloze stroom van citaten van de grootmeester zelf. Slagzin nummer één was: ‘De mens bestaat uit fysiek-, etherisch-, astraal, en Ik-lichaam’. Bij navraag bleek niemand iets te hebben gezien.

Een bizarre herinnering aan de tijd in de ‘sekte’ antroposofie, waar ik nu met enige ironie op kan terugkijken. Veel had het echter niet gescheeld of ik had om bij de club te horen een aftands VW-busje gekocht, mij en mijn gezin in paarse linnen broeken gehesen, mijn kapper vaarwel gezegd, me een paar Birkenstock sandalen aangeschaft en zeep nog alleen uit de kast gehaald om mee te boetseren. Vanzelfsprekend volgens antroposofische richtlijnen: ogen toe en hard drukken. Daar ik al sinds mijn prille jeugd prat ga op een verzorgd uiterlijk, leek me dat als gewoontemens echter geen goed idee en besloot ik trouw aan mezelf te blijven. Ik bleef ook consequent minstens één keer per week in bad gaan. Een verluchte geest in een fris lichaam. Voor antroposofen ligt dat natuurlijk moeilijk. Waar blijf je met al die (geestes)lichamen die Steiner beweerde te zien?

En klopt dat wel? ‘Natuurlijk’, zeggen antroposofen, ‘Steiner geeft daar, en daar, en daar een gedetailleerde beschrijving van zijn helderziende waarnemingen’. En het is waar. Tenminste dat die beschrijvingen bestaan. Na een hallucinante reis doorheen enkele duizenden pagina’s van Steiners Gesamtausgabe rees alleen de vraag uit welke geest die waarnemingen ontsnapt zijn. Steiner zag namelijk dat het Britse eiland geen vaste bodem heeft, maar op zijn plaats wordt gehouden door sterrenkracht; onze voorouders van Atlantis kwamen; de aap een afvalproduct van de mens is; kabouters in diamantmijnen werken; engelen, aartsengelen en nog enkele toonladders hogere engelen over mens en aarde waken; probleemkinderen waarvan de oorzaak in een rekenfout in de kosmos moet worden gezocht; de verdwijning van de Indianen een kosmische noodzakelijkheid was; het zwarte ras een nachtvolk is, het blanke een dagvolk; en ga zo maar door. Voor antroposofen is de inhoud van deze instant-mythologie, volgens Steiner zijn het feiten, een realiteit.

Mijn ommegang door het land van eenoog kreeg een totaal andere wending toen duidelijk werd dat voor een van mijn kinderen de ‘menskundige’ pedagogische inzichten vanuit de antroposofie niet zo’n positieve invloed hadden op zijn fysiek lichaam. Met een hardcore antroposofisch juffie dat bij de minste spanning teruggreep op ‘old school’ pedagogische disciplines uit de tijd van Steiner zelf, zoals armpjeknijp en haartjetrek, was voor mijn zoon de lol er wel snel af. Als er al zoiets bestaat als een blauwdruk van de antroposofische pedagogiek, was mijn zoon een uitgesproken voorbeeldcasus. Een beetje ranselen op zijn tijd kon volgens Steiner wel nodig  zijn en dan kan je van mensen die rigide in de leer zijn toch ook niet anders verwachten? Maar zulke zaken willen wij niet aan de wereld verkondigen, dixit Steiner. Het viel me al vrij vlug op dat men in de antroposofische beweging allergische reacties kreeg van het begrip ‘dagelijkse werkelijkheid’. Net vanwege eerder genoemde feiten.

Omdat antroposofen in hun home-made-medicin ook gebruik maken van de homeopathie, ‘similia similibus curentur’, leek het me wel wat om te zoeken naar een medicijn tegen bovenstaande allergie. In 2007 startte ik dus een website en bijhorende weblog op waar de mythologische proporties die de antroposofische school aanneemt door ritmisch (wakker) schudden worden verdund.

En omdat nuance belangrijk is: top (?) promofilmpje vrijeschool Novalis College Eindhoven

Brockwood was volgens hem nog meer een sekte dan de steinerschool, alhoewel er geen enkel uiterlijk teken van adoratie van de toen net overleden Krishnamurti te bespeuren viel. Krishnamurti liet tijdens zijn leven de school autonoom functioneren en zijn invloed beperkte zich tot het geven van lezingen. Maar wat baatte het: hij werd door de medewerkers van de school als een god vereerd en zij probeerden zich aan hem te meten door zijn woorden te ‘gebruiken’ zonder ze te doorleven, wat maakte dat hun woorden bij de studenten vaak koel en afstandelijk aankwamen. Het mens-zijn waarvan Krishnamurti zo vaak de mond vol had, was in de school ver te zoeken. Hypocrisie daarentegen was erin overvloed te vinden, iets dat overigens welig was beginnen tieren toen Krishnamurti van de aardbodem was verdwenen.

Een soortgelijk verhaal in de steinerschool van Gent. Hypocrisie, verafgoding van Steiner, de grondlegger van de antroposofie, en daarbovenop viel  in de school een zweem van racisme te bespeuren dat direct of indirect, wie zal het zeggen, een gevolg was van de racistische uitspraken die Steiner in het begin van de 20ste eeuw heeft gedaan. Ook in deze school volgelingen en nog eens volgelingen. En afstandelijkhied troef. Er was weinig of geen aandacht voor het lichamelijke. Het geestelijke moest blijkbaar zo vlug mogelijk worden bereikt, wat maakte dat de lichamelijkheid werd veronachtzaamd. Op zo’n manier streven naar hoge geestelijke waarden, waarbij de lichamelijkheid wordt ‘gepasseerd’, leidt vaak tot ontaarding. Dit is een typisch kenmerk van wat in sekten gebeurt.

Ook hier had mijn tafelgenoot destijds een kater aan overgehouden. Het zat bij heel veel van die mensen in de steinerschool allemaal in het hoofd. Het leek wel of ze boven hun lichaam bengelden i.p.v. erin te zitten. Dat maakt het natuurlijk voor jongeren ongeloofwaardig.

Aan het einde van het gesprek waren we door het uitwisselen van ervaringen en ideeën dichter tot mekaar gekomen en kwamen we tot de conclusie dat het gesprek dat we hadden gehad er een van mens tot mens was. Blijkbaar proberen veel grote ‘wereldleraars’ dit element te propageren, maar krijgen het niet aan hun (al dan niet gewenste) volgelingen aangeleerd. Misschien komt dit, omdat het een zielsactiviteit is die niet aan te leren is en alleen maar spontaan kan ontstaan op een onverwacht moment. Het immense komt altijd onverwacht.

Dr. Michael Rogge blikt terug op 50 jaar ervaring met sekten

Ouders zien zich verplicht om aan schoolpoorten te kamperen?

Er is bij mijn weten geen enkele instantie die ouders verplicht om hun tent op te zetten voor een school. De meeste ouders kiezen zelf om dit te doen. De reden is in de meeste gevallen dezelfde: men wil zijn kind onderbrengen in een school  die in de eigen regio hoog staat aangeschreven. Het gaat bijna uitsluitend om scholen van het katholieke net, omdat daarvan gezegd wordt dat die een uitstekende voorbereiding zijn op een universitaire studie. Wanneer we de curricula van bekende Belgische academici bekijken, blijkt daar wel enig waarheid in te zitten. Laat ons echter niet vergeten dat katholieke scholen strengere selectiecriteria hanteren dan het gemeenschapsonderwijs. In tal van katholieke scholen ligt het percentage om over te gaan naar een volgend jaar op zestig, en soms op zeventig procent, terwijl in het gemeenschapsonderwijs vijftig procent voldoende is. Leerlingen die in het katholiek in de onderwijswaterval terechtkomen, bijvoorbeeld leerlingen die in ASO maar vijfenvijftig procent halen en daarom naar TSO moeten verhuizen, kunnen in het gemeenschapsonderwijs hun ASO-cyclus wel voortzetten. Aan het einde van de rit zal het klasgemiddelde in een katholieke school uiteraard hoger liggen. Men heeft de ‘beste’ leerlingen behouden, terwijl de ‘mindere’ zijn gedegradeerd. Aan schoolpoorten ziet men dan ook kamperende ouders die wat de (school)loopbaan van hun kinderen betreft hoge verwachtingen hebben en die niet tevreden zijn met een school die in de volksmond iets minder staat aangeschreven. Met overheidsbemoeienis heeft dit niets te maken. Het zijn precies de scholen van het vrije net waar ellenlange wachttijden schering en inslag zijn. Ik zet vrije net bewust cursief, omdat precies deze  scholen bestaansrecht kregen doordat ze zich expliciet konden beroepen op de vrijheid van onderwijs zoals voorzien in de Grondwet.

Ouders verplicht om een bepaald onderwijs te slikken?

Storme stelt dat ‘het toch niet moeilijk is vast te stellen dat het onderwijsaanbod niet overeenstemt met de vraag. En dan kan de oplossing niet aan de vraagzijde liggen: dat houdt in dat men ofwel de kinderen deporteert ofwel de ouders een onderwijs door de strot duwt dat ze niet willen. Elk redelijk beleid zou dus zorgen dat het aanbod kan beantwoorden aan de vraag, en dat is heus niet zo moeilijk. Maar neen, onze politici en onderwijskundigen willen natuurlijk de ouders verplichten om het onderwijs te slikken dat zij vanuit hun ivoren toren het beste achten voor de “maatschappij”, vanuit hun sovjetideaal van maatschappij, vanuit hun dirigistisch-multiculturalistische “gelijkekansen”-ideologie. ’

Nu zou men kunnen stellen dat het de schuld is van de overheid dat scholen die bij ouders meer geliefd zijn dan andere hun aanbod niet kunnen (of willen) uitbreiden, doordat bijvoorbeeld de overheid de scholen niet van genoeg middelen voorziet (wat zeer discutabel is). Maar het is toch niet zo dat wanneer de overheid weigert om een nieuw op te richten school te financieren, dit ook mag worden gezien als een weigering van diezelfde overheid om eens school te laten inrichten zoals de ouders dat wensen, zoals Storme beweert. In België is eenieder die dat wenst vrij om een school op te richten. Volgens Storme echter moet dat mogelijk zijn zonder dat de overheid hierin discrimineert, ook niet financieel. Concreet wil dit zeggen dat een pas opstartende school verhoudingsgewijs dezelfde middelen ter beschikking zou moeten krijgen als een reeds bestaande school. In feite is dit ook zo. Alleen moet een nieuw op te richten school die financiële steun van de overheid wil aan bepaalde voorwaarden (minimum aantal leerlingen, ligging t.o.v. andere scholen, …) voldoen die niet altijd even gemakkelijk haalbaar zijn. Zo moet een startende middelbare school minstens 200 leerlingen registreren voor ze in aanmerking komt voor overheidssteun. Maar aan deze voorwaarde kan een school zich onttrekken door een fusie aan te gaan met een reeds bestaande school. Binnen de koepel van kleine onderwijsverstrekkers past men deze tactiek al geruime jaren succesvol toe. Dat dit een weerslag heeft op de autonomie van de afzonderlijke scholen kan men zien als een tijdelijke toegeving. Indien uiteindelijk het onderwijs kwalitatief goed genoeg is en het gevraagde aantal leerlingen is bereikt, kan de school alsnog totaal onafhankelijk worden.

Ik heb echter in de praktijk gezien dat een school de omgekeerde beweging maakte en haar vrijheid van onderwijs opofferde om overheidssubsidies binnen te halen. Het volledig autonoom door ouders gefinancierde schooltje fusioneerde met een grote school. De gevolgen waren dat de moederschool vastbenoemde leraren die ze liever kwijt dan rijk was naar haar kleine dochterschooltje kon laten verhuizen. De vrijheid van onderwijs was verkocht! Men kan toch verwachten dat wanneer men een geldschieter binnenhaalt, deze mee bepaalt wat met het door hem opgehoeste geld gebeurt?

Recht op ‘carte blanche’?

Daar wringt hem nu precies het schoentje bij diegenen die hard schreeuwen dat vrijheid van onderwijs een recht is dat de burger ontzegd wordt. Want niet het recht op vrijheid van onderwijs wordt de Belgische burger ontzegd, maar wel de financiering om ten volle en autonoom van dat recht te kunnen genieten. Bepleiters van de vrijheid van onderwijs lijken de stelling te huldigen dat wanneer iemand het in zijn hoofd haalt om een school op te richten de staat de geldbeugel maar moet opentrekken. Hoe dit valt te rijmen met het vrije-markt-mechanisme van vraag-en-aanbod waarnaar Storme verwijst, is mij een raadsel? Het voordeel van dit mechanisme is net dat bij voldoende vraag er altijd aanbieders op die vraag inspelen. Het hangt er alleen vanaf of de vragende partij bereid is om de prijs te betalen. Zo niet, dan wordt er ook niets ‘geproduceerd’. Men hoeft dan ook niet de overheid gaan verwijten dat ze het recht op vrijheid van onderwijs in de kiem smoort. Men kan beter de vraag stellen of er wel genoeg reële vraag is naar onderwijs dat naar de wens van ouders is ingericht. En met die wens doel ik dan niet op de natte droom van moslims om een islamschool, joden om een talmoedschool en antroposofen om een steinerschool op te richten (want die wensen zijn ingegeven door ideologische drijfveren), maar wel op de wens van ouders om het onderwijs ‘anders’ in te richten, te veranderen. Ouders die dat echt willen, hebben daar echter geen nieuwe school voor nodig. Ze kunnen zich namelijk engageren in een reeds bestaande school. Iedere school is verplicht om ouders actief te betrekken in haar beleidsvorming. Wat kunnen ouders nog meer wensen? Dat in de school die zij naar hun wens hebben ingericht leraren ‘hun ding’ mogen doen zonder dat de samenleving zich daarbij betrokken mag tonen? Zodat onder het mom van vrijheid van onderwijs kinderen mogen worden blootgesteld aan absurde lijfstraffen zoals dat bijvoorbeeld in de V.S. in 21 staten is toegelaten (Human Rights Watch en American Civil Liberties, A Violent Education: Corporal Punishment of Children in US Public Schools)? We hoeven echter niet zo ver van huis te gaan om gelijkaardige scenario’s te zien. Wie op Google ‘lijfstraffen’ intikt, krijgt een lijst van linken, waarbij opvalt dat de meeste verwijzen naar lijfstraffen in scholen met een sterke ideologische inslag. Dit zijn vaak scholen die zich beroepen op vrijheid van onderwijs.

Antroposofisch onderwijs

Een bijzonder geval is de steinerschool, die zich als geen andere school beroept op onderwijsvrijheid. Vooral de inmenging van de staat wordt gezien als een beperking van die onderwijsvrijheid. Volgens de antroposoof  dr. Jos Verhulst, zelf gewezen steinerschoolleraar,  ‘verdedigde Steiner de opvatting dat het geestesleven volledig los diende te staan van de staat. De staat dient op het domein van het geestesleven inhoudelijk niets te regelen en niets op te dringen’ (uit Condorcet en Steiner over onderwijs). Verhulst merkt in zijn essay op dat in boekjes over steinepedagogie Steiners meest principiële ideeën vaak ontbreken. Wat onder vrijheid van onderwijs wordt verstaan bijvoorbeeld. Steiner was daar heel duidelijk in: ‘Niet door onderwijsautoriteiten, door directeuren, schoolinspecties, maar door zijn eigen rechtstreekse verbinding met het geestesleven is de leraar zijn eigen heer en meester’ (R. Steiner & M. Boeke, Vrijheid van onderwijs en sociale driegeleding, Nearchus 1990).

Steineronderwijs doet zowel voor de oprichting als voor de instandhouding van zijn scholen veel beroep op de inbreng van ouders. De redenering is dat ouders die een steinerschool willen daar ook het initiatief voor nemen en de nodige middelen voorzien. De meeste steinerscholen hebben gebruik gemaakt van de vrijheid van onderwijs en zijn van start gegaan zonder overheidssteun of -erkenning en hebben dat jaren kunnen volhouden. Er werd dus succesvol gebruikgemaakt van het recht op …. Desondanks hebben die scholen zich stuk voor stuk tot de overheid gewend met de vraag om geld. Het vreemde is dat steinerscholen wanneer ze uiteindelijk subsidies ontvangen gewoon doorgaan met ouders te laten betalen. Men eet van twee walletjes. Terwijl krijgen ouders wel minder inspraak, net vanwege de subsidies. Want die maken nu het grootste deel uit van het budget, zodat men minder afhankelijk is van ouders. Het aanbod van de school begint op die manier meer en meer te verschuiven naar wat het schoolbeleid nodig acht om aan de subsidievoorwaarden te blijven voldoen i.p.v. dat de vraag van de ouders wordt beantwoord. Gaandeweg ziet men dan ook dat de ouders die de oorspronkelijke initiatiefnemers, inrichters,  waren naar het achterplan verdwijnen of de school zelfs verlaten. Men heeft hun vrijwillige inbreng niet meer nodig en hun plaats wordt ingenomen, vaak door betaalde krachten. En zelfs wanneer die ook schijnbaar de vrijheid van onderwijs nastreven, hebben ze al wel eens een heel andere kijk op het principe dat er een specifiek onderwijsaanbod moet zijn voor ouders die dat wensen. De voorzitster van de Federatie van Steinerscholen in Vlaanderen huldigt bijvoorbeeld de stelling dat ‘ouders die niet tevreden zijn op een ander kunnen gaan’. Ouders die beter onderwijs vragen, moeten elders gaan? Begrijpelijk dat in zo’n gevallen de vrijheid van onderwijs waarbij geen onderwijsinspectie te pas komt, wel voordelen heeft.

De steinerscholen wisten maar al te goed dat het aanvaarden van overheidssubsidies bepaalde voorwaarden met zich mee zou brengen. Men heeft die aanvaard. Iedere school heeft de keuze om zich te schikken naar de voorwaarden van de overheid als geldschieter of zelf de nodige middelen bijeen te sprokkelen om ‘te doen wat ze wil’. In het laatste geval is de consequentie dat men als privéschool zelden een spectaculaire groei zal doormaken. Een voorbeeld daarvan is de Sudburryschool in Schaarbeek waar al jaren zonder overheidsteun wordt gewerkt. De school telt slechts een handvol leerlingen. Er zijn nu eenmaal niet zo veel ouders die hun kinderen in een niet-erkende of niet-gesubsidieerde school willen onderbrengen. In Nederland en België samen bestaan slechts twee ‘staatsvrije’ steinerschooltjes (Anfortas en de Werfklas) die principieel vasthouden aan de vrijheid van onderwijs en geen overheidssubsidies aanvaarden. Succesvoller is in Nederland het Iederwijsonderwijs, dat in minder dan tien jaar tijd zonder bekostiging door de overheid twaalf scholen uit de grond stampte. Dit ondersteunt de idee dat voor ouders die een specifiek onderwijs voor hun kinderen wensen wel degelijk een aanbod kan worden gecreëerd. Het project Iederwijs ondergraaft wel de stelling dat de staat ouders een bepaald onderwijs opdringt. Ter informatie: de Nederlandse overheid stelt strengere voorwaarden aan scholen dan de Belgische.

In België is het zelfs mogelijk om als school afwijkende ontwikkelingsdoelen, eindtermen en leerplannen te gebruiken (joodse en steinerscholen). Hoeveel vrijheid wenst men eigenlijk? En waarom zou de gemeenschap die vrijheid moeten financieren?

De schoolvoucher of leercheque

M. Storme ziet voor de problemen in het onderwijs de perfecte oplossing in de ‘schoolvoucher’. Dat is een soort opleidingscheque of leerbon die ouders van de overheid ontvangen en die ze vervolgens kunnen spenderen aan het door hen gekozen onderwijs. Het principe is zo gek nog niet en is als ik het goed heb in België gepromoot door Jos Verhulst. Met de schoolvoucher zou men scholen kunnen inrichten, geschoeid op de leest van de ons bekende kunstacademies. Dit wil zeggen dat ouders zelf een onderwijspakket voor hun kinderen kunnen samenstellen en dat pakket dan betalen met de schoolvoucher. Een school (of leraar) die kwalitatief sterk onderwijs aanbiedt, ontvangt veel cheques en kan eventueel uitbreiden, wie slecht onderwijs aanbiedt … De kern van de zaak is dat de schoolvoucher de vrije concurrentie in het geestesleven zou bevorderen. Nu wordt een school die slecht onderwijs aanbiedt gewoon doorbetaald. Met het systeem voucher zou die school (onderwijzer) uiteindelijk zonder leerlingen vallen, omdat ouders gemakkelijker van school (onderwijzer) zouden kunnen veranderen.

Of het een verbetering van de vrijheid van onderwijs en de vrije schoolkeuze voor ouders zou betekenen, valt te betwijfelen. De voorstanders van de schoolvoucher putten hun hoop volgens mij uit het gezegde ‘een goed product verkoopt zichzelf’, waarbij ze vergeten dat we in een tijd leven waarin producten vooral ‘vermarkt’ worden. En dat is niet alleen zo op commercieel vlak. Ook scholen gebruiken marketing. Vooral de methodescholen onderscheiden zich hierin en werven leerlingen door gebruik te maken van wat hen van regulier onderwijs onderscheidt. Er zijn nu al scholen die zich gewoon laten labelen als methodeschool om ouders die voor alternatief onderwijs kiezen over de streep te trekken (bron). Als die ouders dan in de toekomst ook nog eens een cheque meebrengen, verwacht ik nog meer marketing, zelfs misleidende reclame.

Het principe van de schoolvoucher is het overwegen waard, maar in de huidige onderwijsstructuur zie ik meer in een systeem van schoolevaluatie door ouders. Meneer Storme sprak toch over de macht afstaan aan de burger?

‘Ik ga het boek lezen.’

‘Meneer de minister, ik ben al blij dat u het boek aanneemt. Ik verwacht niet dat u het zelf gaat lezen.’

‘Goed, ik zal het laten lezen. Mijn kabinetchef zal daar niets mee inzitten.’

En toen volgde nog een heel geestige opmerking die ik liever niet publiceer. Pascal Smet komt sowieso geregeld zeer geestig uit de hoek. Volgens mij een echte minister midden de mensen.

Eén ouder die al drie jaar weg is, blijft de school zoeken, en mobiliseert ontevredenen van alle pluimage om na te trappen. Ik begin me nu al af te vragen of dit niet het zoveelste incident is dat in die hetze past. Toevallig is het niet de eerste keer dat zo’n incident gebeurt in de aanloop naar de opendeurdag van de school. Ik heb te veel meegemaakt om nog in toeval te geloven. Ik beschik nu natuurlijk nog niet over genoeg elementen, ik las het artikel pas, maar ik ben benieuwd wat ik de volgende dagen ga ontdekken. Ben ik nu zelf aan het natrappen? Mogelijk, maar misschien is dat een normale reactie als je weet hoe vaak er de voorbije jaren naar de school van mijn kinderen is nagetrapt..

Inmiddels is de Steinerschool van Leuven ‘aangeschoten wild’ voor de media en voor figuren als u, die al drie jaar lang een kruistocht tegen die school voert.De redactie van Het Laatste Nieuws, die via Belga het bericht uit De Standaard klakkeloos overnam op haar website, heb ik vanmiddag per mail geïnformeerd over wat er fout was. Geen aanpassing (ook niet op de site van De Standaard trouwens, die ik ook informeerde), geen reactie op mijn mail. Ook de nieuwsredactie heb ik vanmiddag erop gewezen dat het bericht in het radiojournaal van 12u een zeer kromme weergave was van de werkelijkheid. Journaal van 13u: niks aangepast. Ook een hele namiddag geen reactie.

Ik heb die zaak ook nader onderzocht en vastgesteld dat het allemaal deel uitmaakt van een bewuste poging (niet de eerste) om de steinerschool van Leuven te destabiliseren, achter de schermen geleid door een ontevreden ouder die de school al drie jaar geleden verlaten heeft.

Wat valt die man in herhaling zeg. Dat vond ook een andere lezer van De Standaard.

Mijnheer, u draait hopeloos om de feiten heen, en verzuimt om in te gaan op waar het om gaat. Werd dit meisje ja dan neen, verplicht trappen op en af te lopen voor een miniem vergrijp, als enige die de zelfgemaakte straffen van de klasgroep moest uitvoeren?? Is ze ja dan neen hiermee doorgegaan tot struikelens toe onder druk van een klasgroep, die uiteraard leedvermaak koesterden? Heeft die klasgroep ja dan neen voor kinderen van hun leeftijd een nogal nare, wreedaardige resem straffen ‘goedgekeurd’ zonder dat de lerares dit van in den beginne in vraag heeft gesteld? En werd er bij kinderen van 11 jaar een hoogst ingewikkeld iets als de strafbepalingen van het Romeins recht op een beschamend simplistische manier uitgelicht, om dit projectmatig tot een ‘praktijkoefening’ om te brouwen? Ik vrees, mijnheer, dat uw apologie mij als moeder en geschiedkundige weinig geloofwaardig overkomt, hoezeer u ook uw best doet. En blijkbaar sta ik hierin helemaal niet alleen.

Inderdaad, deze lezer staat niet alleen. Deze ‘begripvolle’ man, die voor de school dienst doet als vertegenwoordiger die  louter gebakken lucht verkoopt, heeft blijkbaar nog altijd niet begrepen dat niet alleen de Leuvense , maar ook alle andere steinerscholen mijn volledige aandacht krijgen.  Dat hij net zoals nog een aantal steineradepten nogal persoonlijk wordt en ergens  op De Standaard online in een reactie het woord ‘rechtszaak’ laat vallen, moet niet verkeerd opgevat worden. Maar iets zeggen over de steinerschool, neen hoor, dat mag niet. Het belooft in ieder geval voor wanneer mijn boek uitkomt.